A paisaxe de Oia é froito do milenario diálogo entre a natureza e as comunidades humanas que habitaron este territorio ao longo da historia. Froito desta intensa relación, este municipio da comarca do Baixo Miño, na provincia de Pontevedra, presenta un rico patrimonio cultural, con elementos de valor arqueolóxico, etnográfico e histórico-artístico.

Pero ademais de todo este legado tanxible, Oia tamén conserva vivos elementos do seu patrimonio inmaterial: tradicións como os curros, o Camiño de Santiago e innumerables lendas e relatos populares.

A existencia de abundantes xacementos arqueolóxicos de Oia está directamente vinculada ás primeiras sociedades que pasaron por este territorio e se asentaron nel. Destacan os conxuntos de mámoas nas zonas altas da Groba, os gravados de arte rupestre e os castros localizados en diversos puntos do municipio.

Os mellores exemplos de monumentos megalíticos sitúanse nas parroquias interiores de Burgueira e Loureza, mentres que a maior parte dos gravados rupestres coñecidos emprázanse na franxa costeira.

No que respecta aos petróglifos, destacan os conxuntos do río Vilar, en Pedornes, onde se atopan as únicas embarcacións dos petróglifos galaicos cunhas características que apuntan a modelos de navíos mediterráneos (os gravados de Auga dos Cebros 1, Auga dos Cebros 2 e Viveiro 6).

Tamén son de interese os petróglifos da Cabeciña (Mougás) e outras estacións rupestres orientadas cara o litoral e situadas ao longo da Ruta Máxica de Oia: A Pousadela (Pedornes) e A Pedreira (Santa María de Oia) son algunhas delas.

Aínda que con menor densidade que nas zonas costeiras, nas terras do interior tamén existen gravados prehistóricos, algúns deles salientables. Así, en Burgueira atópase o petróglifo de Pedra Escrita: cun diámetro de 110 cm, trátase do labirinto máis grande coñecido ata o de agora en Europa.

A franxa litoral de Oia é tamén coñecida como a Costa dos Castros. Da ducia de asentamentos en altura da Idade de Ferro coñecidos nesta área destacan os de Chavella, Cano dos Mouros e A Cabeciña. Especialmente salientable é o castro da Cabeciña, coa súa alta muralla monumental situada a poucos metros dos petróglifos.

O municipio tamén posúe vestixios arqueolóxicos de época romana, como son a explotación mineira localizada na parroquia de Burgueira e as salinas aparecidas en puntos da costa de Mougás e Viladesuso. Valiosos achados desta época histórica son a pía de sacrificios de Mougás, que pode visitarse no Museo Provincial de Pontevedra, e a ara de Viladesuso, no Museo Diocesano de Tui.

MOSTEIRO DE OIA e IGREXA MONACAL

O principal elemento do patrimonio arquitectónico do municipio é o Mosteiro de Santa María de Oia, verdadeira pedra angular do desenvolvemento do municipio ao longo da Historia. Fundado no século XII, o seu singular emprazamento fronte ao Atlántico convérteo no único mosteiro cisterciense de Europa situado á beira do mar.

Da arquitectura do cenobio destacan elementos como a súa muralla defensiva, construída polo risco de ataques piratas durante a Idade Media, o Patio de Armas, a torre barroca e os seus claustros: o regular ou das Procesións e o Patio das Laranxeiras.

En canto á igrexa monacal, que funciona como parroquial desde 1838, a súa fachada é de estilo barroco clasicista e nela custódiase unha talla que representa á Virxe do Mar, padroa do municipio.

Do interior da igrexa do Mosteiro de Oia destacan as súas capelas e retablos, o coro alto coas súas bóvedas, a escalinata pétrea na zona do trasepto e o arco triunfal onde se distinguen diversos escudos de ordes relixiosas militares. Dise que este templo é o que mellor representa a austeridade arquitectónica do Císter, que busca a sinxeleza, a proporción e a harmonía.

BARRIO DO ARRABAL

Ao carón do Mosteiro, declarado Ben de Interese Cultural (BIC), sitúase o barrio do Arrabal, núcleo de poboación xurdido ao abeiro do mosteiro e onde se poden contemplar diversos exemplos de edificacións con valor histórico e etnográfico. A única lápida coñecida dun abade do mosteiro (s.XIII) apareceu a principios deste século neste lugar, reaproveitada como lintel da entrada dunha pequena construción próxima aos antigos cárceres.

OUTROS EXEMPLOS DE ARQUITECTURA RELIXIOSA

Outros templos destacados do municipio son as igrexas parroquiais de San Mamede de Pedornes, San Miguel de Viladesuso, Santa Uxía de Mougás, San Pedro de Burgueira e San Mamede de Loureza; así como as capelas de San Sebastián (Santa María de Oia), Santa Calumbra (Loureza) e da Madanela (Burgueira).

Oia tamén posúe interesantes exemplos de arquitectura popular e patrimonio etnográfico como muíños, hórreos (coñecidos na zona como canizos), lavadoiros, fontes, curros para os cabalos e un foxo do lobo, entre outros.

En prazas e cruces de camiños pódense contemplar os traballos de sabias mans canteiras ás que lles foi encargada a realización de cruceiros. Entre eles destaca un exemplar do século XVIII situado preto do Mosteiro de Oia, na Praza da Centinela, decorado cunha piedade, unha representación de ánimas e un peto para esmolas.

Os labores da pesca e o marisqueo tamén teñen deixado un legado pétreo nas costas oienses. Coa marea baixa, no Arrabal pódense apreciar os restos da Camboa (fronte ao Mosteiro) e, na zona de Mougás, as cetarias empregadas décadas atrás para a cría de lagosta.

Dentro do patrimonio industrial destaca o faro de Cabo Silleiro cos seus potentes escintileos de luz, destinados a alumear a entrada á Ría de Vigo e guiar a navegantes por unha zona onde se teñen producido numerosos naufraxios ao longo da historia. O conxunto está formado por un edificio con planta en forma de C e unha torre de 18 metros de altura, cun sinal luminoso de 30 millas de alcance que tamén é visible para os avións.

Situado nun enclave de gran valor paisaxístico, este sinal marítimo entrou en servizo no ano 1924 para substituír ao faro vello que había nas inmediacións, en terreos do veciño municipio de Baiona. Hoxe aínda son visibles os restos da antiga estrutura.

Ademais do seu rico legado material, Oia conta cun interesante repertorio de elementos intanxibles que falan da historia e os costumes propios deste territorio e das súas xentes.

Unha das tradicións máis coñecidas e arraigadas é a dos curros, tamén coñecidos como rapa das bestas e que consisten en reunir aos cabalos que se crían libres no monte para, unha vez cerrados nun gran peche, proceder ao separalos, cortarlles as crinas, marcalos e desinfectalos. En Oia celébranse os curros de Torroña, A Valga e Mougás.

Outro elemento clave do patrimonio de Oia é o Camiño de Santiago. O Camiño Portugués da Costa atravesa toda a franxa litoral do concello. Tamén coñecido como Camiño Monacal, pola hospitalidade que historicamente ofreceu o Mosteiro de Santa María de Oia, este itinerario é cada vez máis escollido polos peregrinos para chegar ata Compostela.

OIA, LUGAR DE LENDAS

En consonancia coa longa historia e tradicións deste territorio, Oia tamén conserva numerosas lendas que falan de milagres, lugares máxicos e pasaxes subterráneas, entre outras temáticas características dos relatos populares galegos.

Entre as lendas que teñen chegado ata os nosos días está a que fala dunha figueira que deu froito de forma prematura por mediación da divina providencia. Outra ben coñecida é a que atribúe propiedades beneficiosas á fonte de San Cosme e San Damián, situada no barrio do Arrabal.

Entre o feito histórico e a lenda atópanse o relato sobre as circunstancias da aparición dunha talla da Virxe do Mar, padroa de Oia, a cal foi atopada a finais do século XVI por uns labregos que andaban ao argazo na Punta Orelluda (Pedornes).

Tamén existen relatos populares que interpretan a paisaxe, como o da Cadeira do Rei Sol, unha formación rochosa próxima ao castro de Cano dos Mouros e orientada cara ao mar. A lenda do Rei Sol, fala dun monarca da antigüidade sentaba nela cada tardiña para contemplar o solpor desde este máxico lugar.

A veciñanza tamén conta que Cano dos Mouros había un túnel que comunicaba Viladesuso con Mougás e incluso hai quen fala da existencia de misteriosas pasaxes subterráneas que conectaban o Mosteiro con outros lugares…

Fontes:

  • Asociación Costa dos Castros www.costadoscastros.com
  • Costas Goberna, F.J; Expósito Álvarez, M. (2004) Los Faros de la Ría de Vigo. Vigo: Instituto de Estudios Vigueses.
  • Costas Goberna, F.J; Novoa Álverea, P; Sanromán Veiga, J. Pedra Escrita. Grabados rupestres en Sta. María de Oia (Pontevedra). 1992-93. Castrelos Número 5-6.
  • Martínez Tamuxe, X; Alonso Rodríguez, A. (1996) Parroquia de San Miguel de Viladesuso. Concello de Oia.
  • Costas Goberna, F. J. (2011). Los barcos de los petroglifos de Oia. Vigo.
  • Leite Rodrigues, A. P. (2013). El hallazgo de una lápida abacial del Monasterio de Santa María de Oia. Vigo: Boletín Instituto Estudios Vigueses. Número 18.